ابو القاسم سلطانى
190
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
F . rotundiflolia Mill subsp rotundi folia Murray مىباشد . پراكندگى آن در ايران نيز بسيار زياد است . در لرستان " ون " و در فارس " اهر " و در تهران " زبان گنجشك " ناميده مىشود ( 3 * ) . اسامى فارسى مترادف با لسان العصافير در كتب سنتى چنين است : مرغ زفانك ، بنجشك زبان ( ابو ريحان بيرونى ) ، اهر ، تخم اهر ( انصارى ) ، بنجشك زوان ( به زبان پهلوى Benjashk - گنجشك - زوان Zowan - زبان ) ( حكيم مومن ) ، مرغ زبان ( برهان قاطع ) . طبق نوشته ناظم الاطباء ، لسان العصافير ، زبان گنجشك ، ون ، فراكزينوس السلسيور مىباشد . شليمر و مايرهوف نيز نام علمى لسان العصافير را همان مىدانند كه در صدر آمده است . در تركيبات داروئى مندرج در قرابادينها منظور از لسان العصافير ميوه اين درخت مىباشد كه از نظر قدما خواص و موارد مصرف درمانى آن به شرح زير است : بديغورس ( 4 * ) گويد در طپش قلب و ابن ماسويه گويد در درد خاصره سودمند است . سنگ را خارج و شهوت جماع و قوه باه ( ابن بيطار : 5 * ) و منى را زياد مىكند ( هروى : 6 * ) ، طبيعت آن در دوم گرم و خشك است . درد كمر ، پهلو ، رحم و قولنج را تسكين مىدهد . مدر و تقويتكننده اعضاء تناسلى است . تركيبى از آن با عسل و زعفران از طريق واژن در زنان نازا به بارور شدن كمك مىكند . مقدار خوراك ميوه زبان گنجشك حدود 10 گرم است و چنانچه با بهمن سرخ و يا تودرى سرخ و مغز گردو توأم خورده شود مقدار 7 گرم كافى است . جانشين آن در تقويت نيروى جنسى هم وزن آن جوزبوا يا نصف آن تودرى سرخ يا بهمن سرخ است ( انطاكى ، حكيم مومن ، عقيلى خراسانى : 7 * ) . ضماد برگ آن آبسه و زخم را التيام مىبخشد و پوست آن در كوفتگى عضله موثر است ( ابن سينا : 8 * ) . ريشه آن ضد كرم ، ضد هيسترى و ضد صرع است و مقدار خوراك آن 2 تا 10 گرم است و دمكرده 20 - 10 گرم برگ در دو پياله آب در نقرس و رماتيسم معمول است ( ناظم الاطباء : 9 * ) . قسمت مورد استفاده : پوست ، برگ و ميوه . تركيبات شيميائى : پوست و برگ محتوى گليكوزيدها ، Fraxin ، فراكسه تول ، روتين ، كوئرسيتين ، كومارين ، اينوزيتول ، مانيتول ، رزين ، تانن ، صمغ ، ماليك اسيد و در برگها آهن ، مس و ويتامين C نيز وجود دارد . فراكسين مدر ، ملين و تببر است . از برگها به صورت خوراكى در رماتيسم ، نقرس ، سنگ كليه ، استسقاء ، تصلب شرائين و از خارج در رماتيسم و نقرس استفاده مىشود . برگ و ميوه ملين و بدون عوارض جانبى مىباشند . پوست درخت زبان گنجشك مقوى ، تببر ، قابض ، ضد كرم ، معرق ، ملين و تنظيمكننده كار رودهها است . اشكال داروئى و مقادير خوراك : پودر : گرد پوست درخت به عنوان تببر 10 تا 20 گرم سه بار در روز .